Orakujt e Dodonës flasin shqip

Publikuar më: 16/03/2013 11:28

ILIR CENOLLARI

(Vatra e ngjizjes së etnosit shqiptar)

Kushdo që merret me studimin e historisë së vjetër të Shqipërisë i lind pyetja: Përse gjithë ky interesim i madh i shkrimtarëve greko-romakë për Ilirinë e Jugut, për Dodonën, për Tomorin, për Molosinë dhe të ashtuquajturin “Epir”? Nuk ka shkrimtar, historian, poet, filozof, krijues grek apo latin, që nga Homeri e këndej, i cili, në një mënyrë ose në një tjetër, të mos ketë folur, shkruar, përmendur, lëvduar ilirët e jugut, hyjnitë, heronjtë, legjendat, fenë dhe mitologjinë e tyre. Aq më të shumtë janë autorët, studiuesit, hulumtuesit e mesjetës dhe ata modernë, të cilët kanë shkruar e folur për orakullin e Dodonës, sa është e pamundur të bësh një listë të plotë e përfundimtare. Po kështu, nuk ka rilindës shqiptar, që të mos ketë shkruar për orakullin e Dodonës dhe famën e tij në botë. Vetëm akademikët shqiptarë s’e kanë parë të arsyeshme një gjë të tillë. Pyes: Përse? S’gjej përgjigje.

Nuk ka dyshim se ai popull që ka krijuar qendrën më të vjetër fetare në Mesdhe dhe Europë është dhe kombi më i lashtë. Dhe këtu qëndron vlera historike e Dodonës. Por Dodona është një sistem i tërë mendimi dhe botëkuptimi dhe mbart  vlera të tjera të natyrës psikologjike, fetare, shoqërore dhe kombëtare. Feja në çdo rast, luan një rol të dorës së parë. Këtë e provon historia e shoqërisë njerëzore. Mendimtari i ndritur shqiptar, Branko Merxhani, në disa artikuj studimorë të viteve 1930, nënvizon rëndësinë e madhe të fesë për jetën e një populli. Sipas tij, një nga sëmundjet e jetës sonë shoqërore është cektësia shpirtërore, zhveshja nga religjioziteti autognostik i sinqertë, tharja e burimeve që zienin brenda në shpirtin e stërgjyshërve tanë primitivë. Fenë e quajtëm si një send të përulur, si një plaçkë tregu që shitet e blihet në Pazar dhe preferuam ujët e turbullt e të rërtë të beduinëve të shkretëtirës. Dhe para se të mësojmë të mendohemi, duhet të mësojmë të dashurohemi, duhet të mësojmë të besojmë. Rregulli i parë i përparimit është feja. Dhe fe nuk do të thotë tipa të caktuara ceremoniale, as orë të caktuara lutjesh, as tregime pseudo-filantropike të djallëzuara. Fe do të thotë thellësi shpirtëror, bashkim i zemrave, dashuri, devocion, besim. August Messer thotë se “feja është fuqia, që e mallëngjen njeriun përbrenda”. Vlera e fesë qëndron jo te dogma në vetvete, një gjë qesharake, por te fryma mistike e saj, te krijimi i ndjenjave kolektive, te besa dhe vetëmohimi, te sakrifica dhe reflektimi, te roli si faktor zhvillimi dhe qytetërimi. Atje ku mungon shpiri mistik mbretërojnë edhe sot koncepsione primitive, tradita nomadike dhe barbarizma. Një shoqëri e cila nuk mbështetet mbi idenë e religjiozitetit, s’e ka bazën e unitetit shpirtëror – thotë dr. Paul Natorp. Sigmund Frojd, themelues i Shkollës Psikoanalitike, një ateist i vendosur,  në një nga veprat e tij shkruan: “Inventari shpirtëror ndoshta i një kulture janë koncepcionet e saj fetare. Vetëm me zotërimin e favorshëm të paragjykimeve theistike u sigurua rregulli moral i botës. Shkenca edhe sot nuk mundet ende të përgjigjet në shumë probleme…Është jashtë çdo dyshimi se feja i solli shërbime të mëdha kulturës njerëzore dhe kontribuoi tepër në kufizimin e instinkteve antishoqërore e individuale”. Shqetësimi i Branko Merxhanit lidhej jo aq me të shkuarën tonë historike se sa me të ardhmen sepse: “Derisa nuk do të mundim të mbjellim brenda në shpirtin e popullit tonë ndjenjën e religjiozitetit dhe nuk do t’u japim dot përpjekjeve tona moderniste një drejtim unitar-nacionalist, të gjitha dëshirat dhe të gjitha mundimet e brezit tonë për përhapjen e ideve qytetëruese, janë të dënuara të mbeten ëndrra pranverore, si shpresa të ëmbla, që kthehen shpejt në nostalgji dhe në shkatërrime”. Me fjalë të tjera, mendimtari shqiptar shtron domosdoshmërinë e një besimi të ri, e një “feje” të re, e një ideali shoqëror si kusht vendimtar për përparim e zhvillim kombëtar. Marrëdhëniet mes besimit dhe arsyes kanë qenë objekt i kahershëm i filozofisë. Filozofët e krishterë qenë ata që u morën më gjatë e më konkretisht me këtë marrëdhënie. Shën Agustini e shtroi këtë problem në një optikë të re me një mprehtësi të madhe. Sipas tij arsyeja nuk njeh asnjë autoritet që është jashtë saj, ndryshe ajo do të mohonte vetveten. Besimi i paraprin arsyes dhe arsyetimit, besimi është zbulesë por edhe kusht paraprak i të kuptuarit intelektual të vetvetes dhe botës. Besimi mbështetet te një Zbulesë Hyjnore, për besimtarin besimi është më afër së vërtetës nga sa mund të jetë arsyeja. Në rrënjë të zbulesës ndodhet Zoti. Besimi është kusht i domosdoshëm i të kuptuarit, arsyeja duhet të ushqehet nga besimi, te thelbësorja s’mund të arrihet vetëm me ndihmën e arsyes por edhe të besimit. Dështimi i përpjekjes logjike është shenjë e hyjnores.

Çdo komb krijohet rreth një boshti të caktuar gjeografik, fetar, gjuhësor, kohor. Boshti gjeografiko-historik rreth të cilit është ngjizur, krijuar dhe zhvilluar populli shqiptar është Dodona, djepi i etnosit shqiptar, djepi i gjuhës shqipe, djepi i kulturës shqiptare. Por Dodona si institucion fetar përbën njëkohësisht dhe djepin ku zë fill e nis rrugëtimin historik qytetërimi mesdhetar, përkatësisht qytetërimi greko-romak. Pikërisht kjo është arsyeja e interesimit të madh dhe të vazhdueshëm të shkrimtarëve të vjetër e të rinj për Dodonën, për Ilirinë e Jugut, për pellazgët, etj.

Kjo është dhe arsyeja pse disa qarqe shkencore të huaja janë përpjekur e përpiqen të  përvetësojnë emrin, famën, fenë, vlerën dhe kontributin e Dodonës nëpër mijëvjeçarë. Është vendi këtu të citojmë fjalët e arta të Gëtes: “Nuk ka asgjë më të madhe nga gjëja e vërtetë dhe e vërteta më e vogël akoma është e madhe”! Pra, në këtë punë kërkimore kemi dy herë të drejtë: e para feja e Dodonës është feja e katragjyshërve dhe gjyshërve tanë, është trashëgimi kombëtare, e dyta, themi dhe mbrojmë të vërtetën. Kështu, të dy motivet, njëri më i fuqishëm se tjetri, motivi kombëtar dhe ai universal, shkrihen në një të vetëm dhe marrin vlerë edhe më të madhe.

***

Çfarë është Dodona? Dodona është një faltore orakullare kushtuar Lisit të shenjtë, kultit të Zeusit, Per-ën-Di-së dhe Nënës Tokë. Dodona është qendra më e vjetër dhe më e madhe fetare Mesdheut dhe Europës e ngritur në shpatet e malit të shenjtë të Tomorit, në zemër të Shqipërisë së sotme. Dodona në kuptimin e ngushtë është një lis i shenjtë, një orakull, një faltore, një vend i shenjtë ndërsa në kuptimin e gjerë është një institucion fetar, një sistem i tërë besimi e botëkuptimi.

Orakulli më i vjetër i  Dodonës është ngritur në trungun e një lisi, degët e gjethet e të cilit pëshpëritin “mrekulli të padëgjuara” (Eschyle, Prométhée, v. 832). Vullneti i Zotit shprehej majë lisave falltarë, që flisnin gjuhën e moçme shqipe, por më pas dhe gjuhë të tjera (lisat shumëgjuhësh). Fëshfërima e gjetheve të lisit interpretohej nga pleqtë-orakujt, që shërbenin në trungun a zgavrën e dushkut të shenjtë. Famadheemri i faltores së Dodonës ngjitet në epokat më të hershme të njerëzimi, në epokat ku jeta e njeriut varej përjetë a vdekje nga natyra, nga toka, nga pemët e pyllit, nga bimësia, nga të mbjellat e arave, nga shiu, nga uji, nga moti i mirë, nga kushtet klimatike, nga gjëja e gjallë. Nevoja për jetesë të sigurtë, për prodhime të mbara, frika nga fatkeqësitë natyrore, nga të papriturat e motit, e fatit, nga sëmundjet, nga vdekja, etj., bëri të lindë lutja, falja, ngushëllimi, flijimi. Kjo nevojë shtroi përpara njeriut një tjetër detyrim: njohjen e së ardhmes, parashikimin e fatit.  Këtë aftësi mund ta kishin vetëm njerëzit me përvojë të gjatë jetësore, të moshuarit, pleqtë dhe plakat me flokë të bardhë. Pleqtë dhe plakat, falë përvojës jetësore, falë vëzhgimeve të gjata, falë kujtesës së akumuluar në vite, ishin në gjendje të bënin parashikime, të jepnin mësime morale, të këshillonin, të predikonin, të ngushëllonin, të jepnin drejtësi, të luanin rolin e gjyqtarit.

Dodona, kështu, u shndërrua gradualisht në qendrën e parë trakullore të botës mesdhetare, u shndërrua në një observator meteorologjik, e pak nga pak edhe në qendër të madhe fetare, morale, shpirtërore, informative, qeverisëse e më në fund politike.

***

Dodona, nisur nga fama e madhe e saj, në mënyrë të çuditshme të krijon përshtypjen e një ngrehine madhështore, të jashtëzakonshme, fantastike, të një qendre të madhe urbane të mbushur me ndërtesa, monumente, vepra arti, teatro, stadiume, rrugë, kolonada, sheshe të gjera të mermerta, etj. Me një imazh të tillë në mendje, shumë studiues dhe kërkues të pasionuar, kanë mbërritur deri në këmbë të Tomorit, janë endur andej-këndej në kërkim të rrënojave madhështore arkeologjike, në kërkim të parajsës së ëndërruar. Dhe të zhgënjyer nga dështimet e njëpasnjëshme, kanë psherëtirë të dëshpëruar: Dodona s’është këtu! Sa për të ardhur keq! Po të ishin thelluar më shumë në studimin e historisë së faltores së shenjtë do t’ia kishin kursyer vetes këtë zhgënjim e këtë dhimbje. Kështu ndodhi p.sh. me Pukëvilin, i cili vizitoi Tomorin, por “shpiku” një Tomor-fantazmë në prapashpinë të maleve të Sulit. Dhe jo vetëm Pukëvili.

Dodona është një orakull i shenjtë; vetë orakulli është vendi ku jepet fatthëna, shortia, falli nga priftërinjtë paganë. Orakulli priste e përcillte vizitorë të shumtë, të cilët me kohë e kthyen në vend falje, lutjeje e përgjërimi, e kthyen në “o-mbë-fale”. Në të ndodhej një guri i zgavruar si plisi lab (qeleshja e bardhë labe), në të cilin hidheshin blatimet e mëtonjësve, e vizitorëve, e frekuentuesve. Nuk është aspak çudi që plisi lab ta ketë pikërisht këtu zanafillën, sikurse polifonia dhe vallja e famshme pirrike (toske).

Dodona është orakull i Zeusit, i Zësit (zërit dhe kapësit), i gjëmimit të vetëtimës, të rrufesë. Rrufeja, zakonisht bie mbi maja pemësh, lisash, bie në lartësi. Rrufeja, vetëtima nuk bie vetëm mbi pemë, nuk shkakton zjarrvënie, zgavra në trungje lisash e ahesh të lartë, por dhe mbi jetën njerëzore, ajo zë, vret dhe njerëz të pafajshëm, kujt i bie shorti i zi.

Orakujt e parë, pra, u ngritën në zgavrat e trungjeve të lisit të shenjtë të hapura si duket nga shkarkesat e vetëtimave. Me gjëmimet, me vetëtimat, me retë e ngarkuara, është i lidhur fati i njeriut, nevoja e madhe për ujë, për lagështi, për pjellori të tokës, për begati. Pra, shiu vjen nga qielli, nga lart, nga “Zesi”, kështu njeriu primitiv nisi t’i shenjtërojë majat e maleve, t’i shenjtërojë lartësitë.

Nga lisi i shenjtë ai u ngjit në një tjetër lartësi, u ngjitën Çukën e Tomorit. Atje ndërtoi orakullin e Dodonës famëmadhe. Orakulli u kthye në vend pelegrinazhi të përvitshëm, në një traditë të shenjtë fetare, që festohet deri në ditët tona. Atje ku sot ndodhet varri i shenjtit Abas Ali, aty sipas të gjitha gjasave, ka qenë tempulli i Zeusit të Dodonës, i Të Mirit të Tomorit, i Zotit të Tomorit, për të cilin flet Homeri, Eskili, Pindari dhe shkrimtarë të tjerë të vjetër.

Pas këtyre sqarimeve të nevojshme, lexuesi mund të kuptojë më mirë e më lehtë materialin historik për shenjtoren e Dodonës si një institucion fetaro-kulturor. Në Dodonëzë fill feja, besimi, orakujt e shenjtë, mitet e legjendat e lashta, mitologjiagreko-romake, zë fill etnonimi “pelakë” – “pelazgë”, zë fill emri kombëtar i grekëve të sotëm “Grai-k” dhe “Hellan”. Por përtej pretendimeve dhe lakmive shoviniste, Dodona ka qenë faltorja kombëtare e etnosit shqiptar e erës së vjetër. Dodona është “pronë” e përjetshme e popullit shqiptar!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Komentet janë të mbyllura

Foto Lajme

Ndalohet riprodhimi i paautorizuar i përmbajtjes së këtij portali © 2013 Gazeta Republika | Designed by Keminet | Log in
Close
Ndiqni Gazeta Republika në Facebook
Informohuni mbi ngjarjet kryesore të ditës duke na ndjekur në Facebook.